featured image

Controversieel filmpje van de Jehova’s Getuigen

Nieuws   6 juni 2016

Op sociale media is ophef ontstaan over een filmpje van de Jevovah’s Getuigen. Het betreft een internationaal animatiefilmpje over het huwelijk, waarin op grond van de Bijbel homoseksuele relaties worden bekritiseerd. In deze blog een overzicht van de reacties, een analyse van het filmpje, en een vergelijking met een ander filmpje uit dezelfde serie.

Het filmpje, met de titel Eén man, één vrouw, is onderdeel van de animatieserie Wordt Jehovah’ vriend, die door de Jehovah’s Getuigen internationaal is ontwikkeld “om kinderen Bijbelse principes te leren” en bij te dragen aan “een gelukkig gezinsleven”. De centrale boodschap is dat Jehova je vriend wil zijn, maar dat dit wel om een bepaald(e) houding en gedrag vraagt. Andere onderwerpen die aan bod komen zijn bijvoorbeeld ‘Stelen is verkeerd’, ‘Wees geduldig’, ‘Wees eerlijk’ en ‘Vergeef elkaar’.


Kritische reacties

Het filmpje over het huwelijk is scherp bekritiseerd door LHBT-belangenorganisatie COC en het LKP, de koepelorganisatie voor de christelijke LHBT-beweging. (LHBT staat voor Lesbisch, Homo, Bi, en Transgender). COC en LKP vragen de Jehova’s Getuigen het filmpje te verwijderen en dringen aan op een gesprek over de kwestie. Het COC noemt het filmpje “harteloos en schadelijk” en vat het als volgt samen:

In het filmpje komt een schoolmeisje thuis met een tekening van een vader, moeder en twee kinderen. Ze vertelt aan haar moeder dat een klasgenootje een tekening van twee moeders en hun kind had gemaakt. De moeder kijkt uiterst bezorgd en legt vervolgens uit dat het paradijs voor deze mensen niet is weggelegd tenzij ze ‘veranderen’.

COC voorzitter Tanja Ineke legt in een korte videoboodschap uit dat ze het schadelijk vind zo’n boodschap aan kinderen te brengen. “Je zal als LHBT-kind maar opgroeien in een Jehova’s getuigen gezin en zo’n boodschap krijgen. Dat kan tot grote geestelijke schade leiden. Je kan immers helemaal niet van homo in hetero veranderen”. Diverse LHBT’s hebben het COC inmiddels laten weten dat ze zich inderdaad onveilig voelen bij de Jehovah’s Getuigen (AD).

Ook verder is er hevige kritiek. Het Katholiek Nieuwsblad tekende de volgende kwalificaties op, geuit op internet of sociale media: “walgelijk”, “misselijkmakend”, “triest” en “krankzinnig”. Er is volgens critici sprake van “discriminatie” en het filmpje zou getuigen van “homofobie”. Ook internationaal is het filmpje scherp veroordeeld en omschreven als “creepy”, “homophobic”, “unsettling”, “bizarre” en “disturbing”.

RTL nieuws meldt dat aangifte is gedaan tegen het fimpje. De aangever is een homoseksuele man die samen met zijn vriend en de biologische moeder twee kinderen opvoedt. Dat het kind geleerd wordt dat homo’s kunnen veranderen en dat dit nodig is om in het paradijs te komen, vind hij “schandelijk” en “verschrikkelijk”.


De visie van Jehovah’s Getuigen Nederland

In de traditionele media reageren de Jehovah’s Getuigen Nederland verbaasd op de ophef over hun filmpje. “Ik kan me niet voorstellen dat mensen aanstoot nemen aan dit filmpje. We willen alleen maar aan onze kinderen vertellen dat er verschillende beginselen zijn in de samenleving. … We zijn absoluut niet homofoob. Zeker niet” (Volkskrant).

Jehovah’s Getuigen Nederland beroept zich, niet onterecht, op de vrijheid van meningsuiting. “We zien het als onze vrijheid van meningsuiting om deze filmpjes te plaatsen” (RTL Nieuws). De woordvoerder benadrukt bovendien dat het filmpje bekeken moet worden in de juiste context. “We hebben het filmpje ook niet expres op YouTube gezet: op onze site past de video beter, daar moeten mensen het bekijken.”

In het licht van die context geven de Jehovah’s Getuigen een andere interpretatie van de uitspraak van de moeder uit het filmpje, “Mensen kunnen veranderen”, waar de kritiek zich vooral op richt. “Wij zeggen niet dat we denken dat homoseksuelen hun geaardheid moeten veranderen. Homoseksuele gevoelens kan je niet uitschakelen. Wel denken we dat ze kunnen veranderen door bepaalde dingen te laten. Wij accepteren mensen die homoseksueel zijn, maar volgens Bijbelse voorschriften horen een man en een vrouw samen te zijn.” (AD)

Inderdaad pas deze interpretatie in de bredere visie van Jehova’s Getuigen, zoals een artikel over homoseksualiteit op hun website laat zien. Hierin wordt ook duidelijk dat het idee dat mensen kunnen veranderen niet specifiek is voor homoseksualiteit maar onderdeel is van een bredere visie op heiliging: “God belooft iedereen te helpen nieuw gemaakt te worden”.

oude mens afleggen

Hierbij wordt verwezen naar Efeziërs 4:22-24. In deze Bijbeltekst roept Paulus christenen op hun “oude mens” weg te doen en een “nieuwe mens” aan te nemen. Het beeld dat Paulus oproept is dat van het uittrekken van het ene kledingstuk en het aantrekken van een ander kledingstuk. Op dezelfde manier moeten heidenen die zich bekeren tot christen zonden zoals liegen en stelen afleggen. Daarbij moet volgens de Jehova’s onderscheid gemaakt worden tussen de zonde en de zondaar. “Hoewel de Bijbel duidelijk maakt dat homoseksueel gedrag onaanvaardbaar is, wordt homohaat of homofobie niet goedgekeurd.” Niet de seksuele oriëntatie maar het homoseksuele gedrag moet worden afgelegd als een kledingstuk dat niet meer past.



Analyse van het filmpje

Er lijkt dus vooral sprake te zijn iets wat je vaker ziet bij religieuze content: het raakt in het moderne medialandschap los van zijn oorspronkelijke theologische context en gaat een eigen leven leiden. Ik zal nu het filmpje zelf analyseren, om te kijken of dit inderdaad het geval is.

In het filmpje vertelt een meisje aan haar moederen hoe ze school is geconfronteerd met een tekening van een gezin met twee moeders en de visie van haar juf daarop.

Kind: De juf zei dat het kan, als ze maar van elkaar houden.

Moeder: Mmm, mensen hebben hun eigen ideeën over wat goed en slecht is. Maar wij willen weten wat Jehova vindt. Hij wil dat we echt gelukkig zijn. Daarom heeft hij het huwelijk bedacht zoals het in de Bijbel staat.

Kind: bedoel je één man en één vrouw.

Moeder: precies, kijk maar in [de Bijbel]

Een aantal dingen valt op. Het is niet de moeder maar het meisje degene die het onderwerp aansnijdt. Zij vraagt haar moeder niet expliciet om haar mening, maar haar lichaamstaal suggereert dit wel. De moeder moet dus iets met dit onderwerp.

Kennelijk is er op school ook over gesproken. De juf vindt dat vrouwen mogen trouwen “als ze van elkaar houden”. Het is niet 100% zeker dat deze juf ongelovig is, maar de reactie van de moeder suggereert dit wel. Het meisje zit kennelijk niet op een christelijke school.

De moeder reageert door een onderscheid te introduceren (1) tussen wat mensen vinden en (2) wat Jehova vindt. Wat volgt is volgens haar dus niet haar eigen menselijke mening, maar de goddelijke visie van Jehova.

De moeder haalt een aantal Bijbelteksten aan om haar interpretatie te onderschrijven:

En God ging ertoe over de mens te scheppen naar zijn beeld, naar Gods beeld schiep hij hem; als man en als vrouw schiep hij hen. (Genesis 7 vers 21).

Daarom zal een man zijn vader en zijn moeder verlaten en hij moet zich hechten aan zijn vrouw en zij moeten één vlees worden. (Genesis 2: 24).

Hieruit leidt de moeder af dat (1) Jehova het huwelijk tussen man en vrouw heeft ingesteld (2) omdat hij wil dat we echt gelukkig zijn. De moeder stelt dat dit niet alleen geldt voor het Oude Testament, maar dat Jezus later precies hetzelfde zegt. De Bijbeltekst(en) die dit moet ondersteunen komt aan het begin in beeld, maar deze tekst gaat eigenlijk over echtscheiding.

Hij [Jezus] gaf ten antwoord: „Hebt niet gelezen dat hij die hen heeft geschapen, hen van [het] begin af als man en als vrouw heeft gemaakt en gezegd heeft: ’Daarom zal een man zijn vader en zijn moeder verlaten en zich hechten aan zijn vrouw, en de twee zullen één vlees zijn’? 

Opvallend is dat de moeder geen Bijbelteksten aanhaalt die negatief spreken over homoseksualiteit. Deze teksten gaan overigens over mannen in plaats van vrouwen. De moeder haalt in plaats daarvan teksten aan die gaan over het huwelijk tussen man en vrouw. Hierin is sprake van rejection by omission: dat homoseksuele relaties niet genoemd worden betekent volgens haar dat ze door Jehova niet worden goedgekeurd.

De moeder stapt vervolgens over op een andere strategie: ze maakt een vergelijking ‘op vakantie gaan’ en ‘naar de hemel gaan’.

Moeder: Stel dat je op vakantie gaat. Wat gebeurt er al iemand iets in het vliegtuig mee wil nemen dat niet mag, wat gebeurt er dan?

Kind: Dan mag hij niet mee.

Moeder: Klopt! Zo is het ook met Jehova. Hij wil dat we zijn vrienden worden en voor altijd in het paradijs leven. Maar dan moeten we wel naar Jehova luisteren. … als we daar willen komen moeten we sommige dingen achterlaten. Dat zijn dus alle dingen die Jehova niet goedkeurt.

Kind: Maar ik wil dat iedereen in het paradijs komt.

Moeder: En Jehova ook. En weet je wat: mensen kunnen veranderen. Daarom prediken we ook.

In deze vergelijking is homoseksualiteit iets dat je mee kunt nemen of achter kunt laten, zoals bagage. Het is niet duidelijk wat er precies moet worden achtergelaten. Maar homoseksualiteit wordt duidelijk behandeld als veranderlijk gedrag, in plaats van als een oriëntatie die je niet kunt veranderen.

Het ‘achterlaten’ van dingen die Jehova niet wil wordt als een voorwaarde beschouwd voor het betreden, na je dood, van het paradijs. Er worden geen consequenties verbonden aan homoseksualiteit in dit leven en in deze wereld: het wordt niet als gevaarlijk of schadelijk neergezet, en er wordt niet opgeroepen tot ongastvrijheid, vermijding of zelfs geweld. Het heeft alleen consequenties in het hiernamaals en alleen voor de persoon zelf.


Vergelijking met een ander filmpje

Een eerder filmpje uit dezelfde serie gaat over liegen. Hierin liegt een jongetje over het stukgooien van een vaas. Zijn vader legt uit waarom Jehova wil dat we altijd eerlijk zijn, aan de hand van een vergelijking:

Vader: Als je eerlijk bent, is dat net alsof je een brug bouwt met je vrienden. Als je liegt, kunnen ze je niet geloven, en willen ze je vriend niet meer zijn. [Op de achtergrond is een brug te zien die instort.]

Kind: Maar pap, wat als het maar een klein leugentje is?

Vader: alle leugens zijn slecht, zelfs kleine. Na één leugen komen er meer en ze zorgen voor veel problemen. Weet je wie de eerste leugen vertelde?

Kind: Satan

Vader: Klopt…. op wie wil je lijken?

Net als in het filmpje over het huwelijk wordt er een vergelijking getrokken. Maar nu ligt het accent op de negatieve gevolgen van liegen in deze wereld i.p.v. in het hiernamaals. Terwijl homoseksualiteit wordt omschreven als iets dat Jehova “niet goedkeurt” wordt liegen omschreven als “slecht” en van de duivel. Er worden geen Bijbelteksten aan gehaald om deze visie te ondersteunen, maar in beeld wordt wel verwezen naar een Bijbeltekst:

Liegt niet tegen elkaar. Legt de oude persoonlijkheid met haar praktijken af.

Ook hier wordt gesteld dat het gedrag van mensen kan veranderen. Het jongetje ziet af van zijn aanvankelijke voornemen om te stelen.

Naiëf en schadelijk, maar geen reden tot aangifte

Het is nooit leuk om te zien dat bepaalde christenen op grond van de Bijbel homoseksualiteit afkeuren. Toch is dit moeilijk schokkend te noemen: het is allemaal al zo vaak gezegd en gehoord.

Wat dit filmpje toch schokkend maakt is dat het gericht is op jonge kinderen een onschuldige ‘feel’ heeft. Dit geeft het toch een smaak van indoctrinatie. ‘Die smaak is niet geheel terecht. In het filmpje komt zelfs een alternatieve visie naar voren, namelijk die van de juf, die niet verdraaid wordt of belachelijk wordt gemaakt.

Het is vooral naïef van de Jehova’s Getuigen om te denken dat kijkers hun bedoeling met dit filmpje wel zullen begrijpen. Filmpjes gaan op internet nou eenmaal een eigen leven leiden. Als je pas later in volwassen media uitlegt wat je eigenlijk bedoelde is het kwaad is al geschied. Er had in het filmpje zelf veel duidelijker gemaakt moeten worden wat bedoeld wordt met ‘mensen kunnen veranderen’ en dat homofobie en discriminatie niet de bedoeling zijn. Zelfs bij volwassenen roept het filmpje, losgeraakt van de theologische context waarin het bedoeld is, vooral weerzin en verwarring op.

Een schrale troost is dat homoseksualiteit niet anders wordt behandeld dan andere dingen die door de Jehova’s Getuigen worden afgekeurd, zoals het voorbeeld van liegen laat zien. Liegen wordt zelfs in scherpere termen veroordeeld. Het filmpje past in het bredere thema van de animatieserie en is geen gelegenheidsargument: het is ingebed in een bredere theologische visie, wat je daar verder over denkt. Het filmpje vraagt om een weerwoord op die theologische visie.

Deel dit bericht
Door Frederik Boven

Deze blog wordt geschreven door Frederik Boven (1981). Frederik is coördinator van de werkgroep geloof bij COC Groningen & Drenthe.