Met de politiek van afstand bedoel ik een benadering van politiek die:

1) veranderingen in de ervaring van afstand als sleutel gebruikt voor het begrijpen van de hedendaagse politiek

2) er naar streeft de afstanden die de Nederlandse samenleving kenmerkt productief te maken

Veranderingen in de ervaring van afstand

Door technologische ontwikkelingen worden fysieke afstanden kleiner. Informatie- en communicatietechnologie maakt bijvoorbeeld nieuwe vormen van interactie mogelijk waarbij fysieke afstand er niet meer toe lijkt te doen (telefonie, email, internet, sociale media). Technologische ontwikkelingen in de transportsector maken het al langere tijd mogelijk mensen en goederen snel over lange afstanden te verplaatsen. Sommige denkers spreken van de dood of eclips van afstand, anderen van ontruimtelijking (despatialization).

De keerzijde is dat de productie en consumptie van goederen los van elkaar komen te staan. Ook mensen maken zich vaker los uit hun oorspronkelijke omgeving. Hetzelfde geldt voor informatie: iets dat je in Nederland op tv hoort of ziet kan zijn herkomst hebben in een heel andere tijd en plaats. Er ontstaan nieuwe vormen van afstand. De afstand van een migrant tot zijn land van herkomst bijvoorbeeld. De afstand van de producten in de supermarkt tot de regio waar ze zijn geproduceerd. De afstand van een idee tot de context waarin het voor het eerst is geformuleerd.

Afstand productief maken

De genoemde veraderingen in de ervaring van afstand zijn een feit. Zij kenmerken de huidige tijd. Maar op dit feit zijn verschillende reacties op mogelijk. Te conservatieve stromingen proberen het lokale te beschermen door het vreemde op afstand te houden. Zij wijzen er terecht op dat nieuwe vormen van afstand een verlies en een ontworteling inhouden. Zij zien echter voorbij aan de positieve aspecten ervan. Het andere extreem is een naïeve omarming van het vreemde, dat voorbijgaat aan het gevaar van een verlies van eigenheid. Nieuwe afstanden zijn echter niet altijd en vanzelfsprekend productief, maar moeten productief worden gemaakt.

Deze extremen kunnen alleen worden voorkomen door de onvermijdelijke nieuwe afstanden waarmee technologische vooruitgang gepaard gaat aan te grijpen als een kans voor culturele vernieuwing. Dit vraagt om voortdurend cultureel werk dat nieuwe vormen van afstand niet ontkent of probeert op te heffen maar productief maakt. Dit is volgens de filosoof Paul Ricoeur de kerntaak van de filosofie, en het is de inzet van wat ik de politiek van afstand noem.

Concreet betekent het bijvoorbeeld dat, zoals Paul Scheffer bepleit, de wederzijdse vervreemding als gevolg van immigratie door zowel nieuwkomers als gevestigden moet worden aangegrepen voor een creatieve herbezinning op de eigen identiteit. Dat vraagt om een kritische herinterpretatie van de verhalen, rituelen, beelden en symbolen waarin de collectieve identiteit is uitgedrukt.