In de sociologie richt mijn onderzoek zich op de Alexander school in de culturele sociologie, genoemd naar Jeffrey Alexander, de belangrijke theoreticus van deze school. Alexander en zijn collega’s aan het Yale Centrum voor Culturele Sociologie bouwen voort op de klassieke sociologie, met name op het werk van Emile Durkheim en Talcott Parsons. Daarnaast zijn zij beïnvloedt door het structuralisme en de filosofische hermeneutiek.

De burgermaatschappij

Politiek is een centraal thema in het werk van Jeffrey Alexander. Voor mijn onderzoek naar burgerschap is vooral zijn studie naar de burgermaatschappij (The Civil Sphere) van belang. Alexander betoogt hierin dat er in moderne samenlevingen naast specifiek religieuze of economische normen ook normen zijn door alle burgers gedeeld worden. Deze vormen de basis van een autonome burgersfeer. Individuen en groepen kunnen hun ideeën alleen legitimeren door ze te ‘vertalen’ in de verhalen, metaforen en rituelen van deze gedeelde civiele sfeer.

Politiek trauma

Zijn collega Ron Eyerman doet onderzoek naar politieke moorden, zoals die op Pim Foruyn en Theo van Gogh. Hierbij baseert hij zich op Alexander’s theorie van cultureel trauma. Volgens deze theorie gaan de verhalen over zulke dramatische gebeurtenissen geleidelijk fungeren als een gedeelde norm die bepalend is voor de collectieve reactie op latere gebeurtenissen. Burgers internaliseren deze normen. Dit stelt hen in staat geaccepteerd te worden in de burgermaatschappij en afstand te nemen van andere sferen, zoals de economie en de familie.

Performance

Het begrip performance is een verzamelnaam voor rituelen, artistieke optredens en alledaagse zelfpresentatie. Alexander beschrijft hoe performance bemoeilijkt wordt door de toegenomen complexiteit van moderne samenlevingen en onder welke condities geslaagde of ‘authentieke’ performance nog steeds mogelijk is. Hij past dit toe op politieke performances, zoals verkiezingen, hoorzittingen en aanslagen.

Collectieve representaties

Centraal in het werk van Alexander en zijn collega’s staat het aan Durkheim ontleende begrip collectieve representatie. Hiermee worden gedeelde idealen bedoeld, die zijn belichaamd in afbeeldingen, symbolen of voorwerpen. De Nederlandse vlag, bijvoorbeeld, belichaamt het ideaal van een onafhankelijke natie. Gezamenlijk vormen collectieve representaties waardesystemen zoals religie, moraliteit en esthetiek.
Volgens Durkheim komen representaties voort uit organische processen, zoals neurale activiteit, maar zijn zij hier niet toe te reduceren. Eenmaal gevormd hebben representaties een eigenstandige realiteit. Ze zijn autonoom geworden ten opzichte van de processen waaruit zij voorkomen. Ze beperken de cognitie en het gedrag van individuen door aan te geven wat maatschappelijk acceptabel is.
Het idee van autonome representaties staat haaks op de uitgangspunten van cognitieve psychologen en taalkundigen die juist de continuïteit tussen het organische en het ideële benadrukken.